Gmina Zator

Gmina Zator


Gmina Zator położona jest u stóp Pogórza Karpackiego, w Kotlinie Oświęcimskiej nad rzeką Skawą. W skład gminy wchodzi miasto Zator oraz 9 sołectw: Podolsze, Smolice, Trzebienczyce, Rudze, Łowiczki, Palczowice, Laskowa, Graboszyce, Grodzisko. Powierzchnia gminy Zator wynosi 51,4 km2, z czego 20% stanowią stawy hodowlane. Miasto Zator usytuowane jest na trasie podkarpackiej linii kolejowej z Oświęcimia do Krakowa Płaszowa, na skrzyżowaniu dróg w kierunku Krakowa (50 km), Oświęcimia (18 km), Wadowic (14 km), Andrychowa (18 km) i Chrzanowa (18 km). W gminie mieszka 9050 mieszkańców, z czego w samym mieście Zator 3730 osób. Miasto to, choć niewielkie, ma wspaniałą historię, a od czasu nadania mu praw miejskich minęło już ponad 700 lat.
Z kart historii wiemy, że Zator od około 1179 był prawdopodobnie gródkiem granicznym nad Skawą, strzegącym szlaku handlowego z Krakowa na Śląsk. Z tą funkcją wiązane jest pochodzenie nazwy Zator, która oznaczać miała zamknięcie, czyli "zatorowanie" drogi.
Pierwsza oficjalna wzmianka o wsi Zator pochodzi z 1228 roku, w związku z nadaniem jej wojewodzie opolskiemu Klemensowi z Ruszczy. W 1281 roku Zator wszedł w skład nowopowstałego Księstwa Cieszyńsko-Oświęcimskiego, a w 1292 roku Mieszko Cieszyński nadał Zatorowi prawa miejskie.
W latach 1315 - 1317 powstało Księstwo Oświęcimskie, obejmując swym zasięgiem również Zator. W wyniku podziału Księstwa Oświęcimskiego w 1445 roku powstało samodzielne księstwo Zatorskie. Pierwszy książę zatorski Wacław rozbudował miasto, obwarował murami i przystąpił do budowy zamku. Zaczęto targować na zatorskich jarmarkach. Powstały pierwsze stawy, które dały początek dzisiejszej gospodarce rybnej. W 1456 roku książę Wacław złożył hołd lenny Kazimierzowi Jagiellończykowi, oddając mu księstwo pod opiekę. W 1494 roku ostatni książę zatorski Janusz IV sprzedał księstwo królowi Janowi Olbrachtowi. Prawnej inkorporacji księstwa do Rzeczypospolitej dokonał Sejm w 1564 roku. W latach wojen szwedzkich miasto uległo całkowitemu zniszczeniu i nie wróciło już do dawnej świetności. Do rozbiorów Zator był siedzibą starostwa, sądu ziemskiego i miejscem sejmików szlacheckich. Korzystał również z licznych przywilejów szlacheckich. Od 1772r. Zator był pod zaborem austriackim (Galicja), a cesarz Austrii przyjął tytuł księcia zatorskiego. W 1778r. Rząd austriacki sprzedał dobra zatorskie ostatniemu staroście Piotrowi Duninowi. Kolejnymi właścicielami zatorszczyzny byli Poniatowscy, Tyszkiewiczowie, Wąsowiczowie, Potoccy z linii willanowskiej, ostatnio Potoccy z linii krzeszowickiej.
Pod koniec XIX wieku uruchomiono linię kolejową Skawina - Oświęcim, co miało duże znaczenie dla rozwoju tego terenu. Pojawiły się pierwsze domy murowane, powstały nowe szkoły, banki, urzędy, sąd i poczta a także zakłady wytwórcze, rozwijały się wikliniarstwo i plecionkarstwo, odżyły stawy rybne. Na przełomie XIX i XX wieku miasto liczyło ponad 1500 mieszkańców.
W wyniku II wojny światowej Zator został wcielony do Rzeszy Niemieckiej. Po zakończeniu wojny przynależał do powiatów: bielskiego, wadowickiego, oświęcimskiego - w województwie krakowskim. Od 1975 roku w woj. bielskim, a od 1999 w woj. małopolskim.

Warto zobaczyć:
Zamek Książęcy z 1445 r.
Kościół parafialny pw. św. Wojciecha i św. Jerzego
Relikty fortyfikacji miejskich – zachowane fragmenty średniowiecznych obwarowań miejskich w zachodniej części miasta.
Kompleksy stawów rybnych o średniowiecznej genezie.
Cmentarz komunalny z 1784 r.
Cmentarz Żydowski z poł. XIX w.
Aleja lipowa – pomnik przyrody.
Folwark "Podlipki".
Figury (m.in. św. Jana Kantego, św. Jana Nepomucena i wiele innych) oraz liczne krzyże przydrożne
Park z (XIX w.)
Około 50 budowli na terenie miasta posiada cechy zabytkowe.
Urbanistyczny układ rynku w Zatorze
Ratusz Miejski
Figury i krzyże przydrożne m. in. Figura św. Rocha, św. Janka Kantego, św. Jana Nepomucena z XIX w.